goto LAVA Review: Polyphilo or The Dark Forest Revisited
Alberto Perez-Gomez
By Henri Achten
  Index Dit werk van Alberto Perez-Gomez luidt Polyphilo or The Dark Forest Revisited - An Erotic Epiphany of Architecture. Zoals de eerste subtitel suggereert draait het om een ouder boek, namelijk de Hypnerotomachia Poliphili uit 1499. In dit werk dwaalt Poliphilo, de hoofdpersoon, door een woud op zoek naar zijn geliefde Polia. Al wat hij tegenkomt tijdens die reis wordt geinterpreteerd in het licht van zijn zoektocht en in termen van zijn hunkeren naar Polia. Talrijke bouwwerken die hij tegenkomt worden van een zeer gedetailleerde beschrijving voorzien. De Hypnerotomachia Poliphili is een van de eerste geillustreerde boeken over architectuur. Het oefende veel invloed uit op de architectuur in Europa vanaf de 16e eeuw. De Hypnerotomachia bestaat uit twee delen, voorafgegaan door een synopsis. Het eerste deel verhaalt over Poliphilo's zoektocht en het tweede deel vertelt Polia's verhaal.

Volgens Perez-Gomez is dit werk ook nu nog belang. De basis van zijn betoog ligt in zijn eerder werk; "Architecture and the Crisis of Modern Science" (1983). Hierin analyseert hij het proces waarin de 17e en 18e-eeuwse architectuur zich lieerde aan nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap, en daarmee afstand nam van de symbolische en mythologische legitimatie waarmee het mens en wereld kon verklaren. Perez-Gomez meent dat het verzoenen van de "mathematische" benadering met de symbolische zowel noodzakelijk is als uiterst moeilijk. Het volgend werk, de Polifilo, mag men zien als een poging van Perez-Gomez om tot een synthese te komen van beide aspecten.

In het kort luidt zijn betoog als volgt. In de Renaissance liggen de wortels voor de huidige benadering van het vakgebied van de architectuur. Naast het begin van wetenschappelijke en technische methoden, ontwikkelde zich ook de zogenaamde "didactische droom", waarvan de Hypnerotomachia Poliphili een voorbeeld is. Een "didactische droom" is een verhaal waarin waarden en uitgangspunten uitgesproken worden (die onder andere gelden voor architectuur). Het gebruik van de verhalende vorm voorkomt dat de inhoud "instrumenteel" gelezen wordt en zorgt ervoor dat men kan ingaan op ethische vraagstukken. Deze kunnen immers niet behandeld worden middels een stelsel van categorieen. Het gebruik van de verhaalvorm is het enige alternatief om hier mee om te kunnen gaan.

In de westerse wereld kwam ten tijde van de Hypnerotomachia het "humanistisch standpunt" naar voren. Men stelde (ook in de architectuur) een aantal belangrijke vragen, die ook nu weer actueel zijn: wat zijn de beperkingen en verantwoordelijkheden voor de nieuwe mens? Wat is de rol van de individuele verbeelding wanneer deze verbonden moet blijven met de realiteit? Waar is architectuur? De keuze die men hier moet maken wordt verbeeld in de Hypnerotomachia Poliphili wanneer Poliphilo op een bepaald moment moet kiezen uit drie deuren. Achtereenvolgens stellen deze deuren het beschouwende leven ("vita contempliva"), het actieve leven ("vita activa") en het leven vol verlangen ("vita voluptuaria") voor.

Poliphilo kiest voor de laatste deur. Dit betekent een leven vol verlangen met vervulling die nooit plaatsheeft noch ver verwijderd is. Het verlangen betreft hier zowel de herinnering (waarnaar men verlangt) als de projectie (van het zelf op hetgeen verlangd wordt) evenals verantwoordelijkheid en respect voor het andere. Dit zouden de doelstellingen van de goede architect moeten zijn. Het ondergaan en beleven van het verlangen wordt erotiek genoemd. Deze erotiek is voor Perez-Gomez een belangrijk thema. Erotiek bindt de mens aan de aarde en deze wereld; erotiek heeft immers betrekking op het lichamelijke, de tast en de materie. Het aanvaarden van de "onvervulling" is een fundamentele erotische houding die ook een andere verhouding met de wereld en het inzetten van techniek impliceert. Tot zover Perez-Gomez.

Door het originele boek op een creatieve manier opnieuw te vertellen, probeert Perez-Gomez tevens een nieuwe benadering te vinden voor het behandelen van een historisch document. In de inleiding van zijn eigen boek komen op een traditionele geschiedkundige manier (de essay-vorm) de beschouwingen over het belang en de betekenis van de Hypnerotomachia Poliphilo naar voren. In een essay kunnen intentie van een auteur en betekenis van een werk op hoger niveau dan het betreffende boek duidelijk geformuleerd worden. Het essay heeft echter de beperking dat het niet, zoals de Hypnerotomachia Poliphilo zelf, een verhalende droom kan zijn. Wanneer men intentie en betekenis op het niveau van de tekst opnieuw wil interpreteren, en ook de methode die daarin gebruikt wordt duidelijk wil maken, dan is het nodig dat ook in dezelfde vorm te doen.

Het grootste deel van het boek wordt gevormd door de nieuwe vertelling van de Hypnerotomachia Poliphili. Er treden verschillen op met het oudere werk doordat het verhaal in deze tijd geplaatst is. Het speelt zich niet meer af in een woud, maar in een reeks afwisselende scenes die een technische wereld voorstellen. Vooral het vliegtuig, symbolisch voor de vlucht en de droom, speelt een belangrijke rol in de scenes. In feite reist (lees: droomt) de hoofdpersoon gedurende het hele verhaal. Het thema van de erotiek wordt door Perez-Gomez meer expliciet naar voren gebracht(4). De droom heeft in het nieuwe verhaal een andere status gekregen. De "didactische" droom in de Hypnerotomachia uit zich in een heldere vertelling en verbeelding. In de Polyphilo echter, is de droom aanleiding voor het construeren van een dromentaal; een reeks associatieve beelden en verhalen die elkaar beinvloeden en het verloop van het verhaal bepalen. Evenals in de Hypnerotomachia spelen in de Polyphilo afbeeldingen een belangrijke rol. Het zijn in de Polyphilo fotomontages waarin de mens, kunst, machine en architectuur versmolten worden. Deze montages leiden tot een strook beelden (waarin men een visuele afbeelding van een droom kan lezen) die zich aan de onderkant van het boek vertoont.

De reeks fotomontages is beter geslaagd dan de tekst zelf. Deze constatering geeft meteen het zwakke punt van de hele Poliphilo aan. In tegenstelling tot de Hypnerotomachia ontbeert de verbale Poliphilo richting, inhoud, betoog en architectuur. Kortom, het voldoet niet aan de criteria en intenties van de "didactische droom" die Perez-Gomez zichzelf stelt en die hij wil verkennen. De voor het architectonisch betoog kritische punten uit de Hypnerotomachia (beschrijvingen van artefacten), ethische vraagstukken en de implicaties van de keuze uit de drie deuren) zijn nauwelijks uitgewerkt. Er worden geen uitspraken gedaan waarmee het verhaal weliswaar voorkomt dat het grijpbaar wordt voor (soms) banaal concrete reactie en kritiek, maar dat er tevens voor zorgt dat het geheel een lege huls van woorden wordt.

In de Polyphilo wordt veel geciteerd en gezinspeeld op andere schrijvers: "The realm of dreams is the realm of the unoriginal, and this book is composed of the dreams of philosophers, poets, scientists, artists, architects and musicians of the last two hundred years"(p 305). Perez-Gomez merkt terecht op dat het werken met voetnoten en verwijzingen zich niet met deze manier van vertellen verdraagt. Deze werkwijze resulteert in het verschijnsel dat het onderscheid tussen creatie en kopie vervaagt, en dus ook de notie van auteurschap. Doordat de fragmenten niet te identificeren zijn worden de verbanden onzichtbaar en het geheel niet verifieerbaar. De gronden voor het gebruik van bepaalde fragmenten en hun invloed op de 'nieuwe tekst' is onduidelijk. Het beeld van een omgevallen boekenkast doemt op.

Het boek slaagt er niet in zowel de methode als het belang voor onze tijd van de Hypnerotomachia duidelijk te maken. De auteur verliest zich in het noteren van zijn dromentaal en hij komt er niet aan toe enige inhoud over te brengen. Het gemis aan inhoud is een belangrijke tekortkoming. De vorm immers onttrekt zich aan discussie in de "didactische droom". Datgene waar het werkelijk om gaat en waarover men kan communiceren is de inhoud. Het betoog dat deze nieuwe vertelling de moderne manifestatie van de Hypnerotomachia Poliphili is, komt dus niet uit de verf. Dat is een gemiste kans, want het lijkt wel de moeite waard deze vorm van denken verder te onderzoeken. De waarde ligt vooral in het feit dat het werk het onderwerp op deze uitgesproken manier aan de orde stelt, en het het begin van een discussie kan oproepen. Dat zal echter een door anderen toegevoegde waarde zijn.


Met betrekking tot de titel

De Epiphany is de manifestatie van Christus aan de Magi, een feit dat nu nog steeds gevierd wordt op 6 Januari. In het algemeen wordt er de verschijning van een bovenmenselijk wezen mee bedoeld. Hoe dan ook, de betekenis van "Een erotische manifestatie van een bovenmenselijk wezen van architectuur" is volslagen onduidelijk.


Ten aanzien van de beschrijving van bouwwerken

Fragment uit een deel van het boek Hypnerotomachia Poliphili, zoals opgenomen in "De oorsprong van de moderne architectuur", Lefaivre en Tzonis 1984, p. 88: "...Elk van de vier zijden van de plint, gelegen onder aan het begin van de trapsgewijze opklimming van deze bewonderenswaardige piramide en geplaatst op voorgezegd bouwwerk, was zes stadieen lang; met vier vermenigvuldigd, beliep de totale omtrek van het gelijkzijdige grondvlak vierentwintig stadieen. In de hoogte verhieven zich vanuit alk der vier hoekpunten lijnen welke zo lang waren als de grondlijn van de plint, waardoor zij alle vier elkaar boven in het midden precies zo sneden, dat ze een volmaakte piramide vormden: de middelloodlijn, getrokken uit het middelpunt waar de diagonalen vanaf de plint elkaar sneden, bedroeg vijf zesde van de lengte van de opstijgende lijnen. Deze immense en angstwekkende piramide, zich als een diamant met een bewonderenswaardige en oogstrelende symmetrie trapsgewijs verheffend, bevatte duizendvierhonderdtien treden ofwel verweerde trapjes, waarvan de bovenste tien waren weggelaten ten einde de spits te bekronen: in plaats van deze tien treden was daar een verbijsterende, massieve en stevige kubus van dusdanige monsterlijke afmetingen geplaatst, dat men zich niet kon voorstellen hoe hij tot op die hoogte was verheven, en gemaakt van hetzelfde Parische gesteente als de treden."

Vergelijk deze tekst met de beschrijving van artefacten zoals gegeven in note 5.


Met betrekking tot het vliegtuig als droombeeld

"I am still in the gloomy cockpit, somewhere over a primordial sea. I can't feel the floor, but the sense of falling stops(...) An electric surge activates the control panel. Traced on the liquid display screen that must also be part of the vessel's guidance system are three coincidental images: inscribed in a circle and merging with each other are a triangular sector of pizza and its powdery taste of chalk kneaded with tears, the triangular plan of the piazza, and the triangular shadow of the tower's pyramidal termination, at the very bottom of the vertical shaft(...) The angel of the star-shaped ideal city that now presents itself on the screen perhaps regained her virginal wings the previous night and is about to embark on an easterly course..." (p. 39-40)


Ten aanzien van de erotiek

"The pilot places his hands in the space between the electrified magnetic poles of the powerful love-inducing machine. NOTHING happens. The supermale and the machine to inspire love fuse in convulsive paroxysms while the pilot and flight attendant attain voyeuristic orgasms. As it may have been mathematically projected, the seductive machine is seduced and subsequently falls in love with the man. The red-hot crown collapses into the supermale's skull. Their offspring: the coagulated translucent water of explosive tears of molten glass flowing down his cheeks. The labyrinth of twisted molecules from the life water wielded by Dedalus is transformed into a new generation of better and more splendid men and women." (p. 75)


Met betrekking tot de beschrijving van artefacten

Vergelijk dit tekstfragment uit de Polyfilo met het fragment uit noot 2: "The androgynous tower-gateway now reveals itself as the paradigmatic mouth, a structure otherwise devoid of ornament. The central stair and the lips around the keyhole are of the whitest possible skin tone, conveying a blinding erotic iriscence to the threshold. The octagonal tower itself seems to have been built with siding consisting of parallel stripes of blue, surpassing in spirituality the clearest of noon-skies. The technique for constructing the pyramidal roof probably entails the application of a secret amalgam of graphite particles, shimmering with internal humidity: an effect befitting man's natural lasciviousness! This quality complements stunningly the natural feminine lubricity, evidenced by the trickling liquid that constant renders the steps slippery. The spherical finial has been constructed with two diametrically opposed materials: one half that is made of the brightest of exploding silvers, the other of the darkest of imploding obsidians." (p. 68-69).

Evenals bij de Hypnerotomachia Poliphili betreft het hier een imaginair, niet te bouwen object, maar weerhoudt de omschrijving zich er nog meer van om tot duidelijke uitspraken te komen.